زبان شناسی و مروری کوتاه بر این رشته جذاب

زبان شناسی

زبان شناسی و مروری کوتاه بر این رشته جذاب تا به حال به این موضوع فکر کرده‌اید که آیا علمی به صورت منحصر به فرد وجود دارد که به مطالعه دانش زبان بپردازد؟

منظور از مطالعه دانش زبان چیست؟ زبان چیست؟ زبان چگونه عمل می‌کند؟ آیا از ساختار‌هایی تشکیل شده‌است؟ انسان‌ها چگونه با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند؟ ما چگونه منظور یکدیگر را متوجه می‌شویم و چگونه سوءتفاهم‌های ناخواسته زبانی بین ما پیش می‌آید؟ آیا سامانه ارتباطی زبان انسان با دیگر جانوران تفاوتی دارد؟ کودک چگونه سخن گفتن را می‌آموزد؟ زبان بشر چگونه تکامل یافته‌است؟ آ

یا همه انسان‌ها مثل هم فکر می‌کنند و صحبت می‌کنند؟ زبان‌ها چه شباهت‌هایی با یکدیگر دارند؟ ویژگی‌های مشترک زبان‌های جهان کدامند؟ انسان چگونه می‌نویسد و از چه راهی زبان نانوشتاری را واکاوی (تحلیل) می‌کند؟ آیا زبان‌ها تغییر می‌کنند؟ و هزاران سوال مرتبط دیگر با موضوع زبان، انسان و تفکر که ممکن است هم اکنون در ذهن شما شکل گرفته باشد.

در علمی به نام زبان شناسی به تمام سوال‎های شما در حوزه زبان و تفکر در بین تمام موجودات زنده پاسخ داده می‌شود.

زبان شناسی علمی است که به مطالعه و بررسی روش‌مند زبان می‌پردازد و قدمتی تقریباً یک صد ساله دارد. اما مطالعات تخصصی درباره زبان به چند قرن پیش از میلاد بازمی‌گردد، یعنی زمانی که پانینی[۱] قواعدی برای زبان سانسکریت تدوین کرد.

دانش زبان ‌شناسی با کتاب دستور سانسکریت نوشته پانینی هندی آغاز گشت. این دستور به مطالعه زبان گفتاری سانسکریت متداول در زمان خود او اختصاص یافته است و برای دوره‌ای بیش از دو هزار سال الگوی اصلی دستورهایی بود که برای زبان سانسکریت نگاشته شده‌اند.

در زبان شناسی ، ابعاد مختلف زبان در قالب حوزه‌های مختلف بررسی می‌شوند. متداول‌ترین آنها عبارتند از:

  • صرف[۲]: بخشی از دستور زبان است که ساختار «واژه» را مورد تحلیل و بررسی قرار می‌دهد. مطالعه هم‌نشینی بخش‌ها و اجزای یک واژه در کنار یکدیگر. کار اصلی زبان‌شناس در بررسی ساخت‌واژه یک زبان، تجزیه عبارت‌ها و جمله‌ها و دست‌یافتن به تکواژها و واژه‌ها و سپس دسته‌بندی آنها براساس رده‌های دستوری آن زبان است.
  • نحو[۳]: نحو یا جمله‌شناسی به دانش مطالعه قواعد مربوط به نحوه ترکیب و در کنار هم آمدن واژه‌ها به‌منظور ایجاد و درک «جملات» در یک زبان اطلاق می‌شود. این شاخه مهم از دستور هر زبان، نظام‌مندی و خلاقیت فراوانی را می‌طلبد.
  • آواشناسی[۴]: شاخه‌ای از زبان‌شناسی است که به مطالعه اصوات گفتار انسان می‌پردازد و با خواص فیزیکی اصوات گفتاری (آواها) ارتباط دارد که عبارتند از: تولید فیزیولوژیکی آن‌ها، خواص آکوستیک، درک مخاطب و وضعیت نروفیزیولوژیکی.
  • واج‌شناسی[۵]: به بررسی نظام آوایی زبان می‌پردازد و جایگاه عناصر آوایی زنجیری و زبرزنجیری را در نظام زبان مشخص می‌کند. در این حوزه، مسائلی مانند آوا، واج، واج‌گونه، گام یا پایه، هجا، تکواژ، تکیه، آهنگ، رکن و وزن شعر مورد بررسی قرار می‌گیرند.
  • معناشناسی[۶]: دانش بررسی و مطالعه معانی در زبان‌های انسانی است. به‌طورکلی، بررسی ارتباط میان واژه و معنا را معناشناسی می‌گویند. این علم معمولاً بر روی رابطه بین دلالت‌کننده‌ها مانند لغات، عبارت‌ها، علائم و نشانه‌ها و این‌که معانی‌شان برای چه و چگونه استفاده می‌شود تمرکز دارد.
  • کاربردشناسی[۷]:  یا منظورشناسی زبان به بحث درباره تأثیر بافت بر معنا می‌پردازد. اینکه منظور گوینده در هر مکان و زمان خاصی از پس واژه‌هایی که به کار می‌برد چگونه می‌تواند متفاوت باشد.
  • تحلیل گفتمان[۸]: تجزیه و تحلیل کلام در واحدی فراتر از جمله با توجه به بافت را گویند. اصطلاحی کلی برای اطلاق به مطالعاتی از زبان نوشتاری، گفتاری یا نشانه‌ای یا هر گونه پدیده نشانه‌شناختی را مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهند.
  • رده‌شناسی زبان[۹]: در این شاخه، زبان‌شناسان به مقایسه ویژگی‌های دستوری (مانند چگونگی ساخت فعل یا ترتیب واژه‌ها در جمله) میان زبان‌های گوناگون می‌پردازند. پس از این مقایسه‌ها، زبان‌شناسان سعی می‌کنند تا زبان‌ها را برپایه این سنجش‌ها دسته‌بندی و به گونه‌های گوناگون تقسیم کنند. دسته‌بندی‌های رده‌شناسی هیچ‌گونه ارتباطی با دسته‌بندی ژنتیکی زبان ندارد.

از آنجا که زبان یک پدیده پیچیده انسانی و اجتماعی‌ست، برای مطالعه جامع و دقیق آن، بهره‌گیری از علوم مرتبط دیگر الزامی به نظر می‌رسد. در واقع، مطالعه همه جانبه زبان، رویکردی چندبعدی را می‌طلبد؛ بنابراین، زبان شناسی علاوه ‌بر مطالعه جنبه‌های توصیفی و نظری زبان به ابعاد کاربرد شناختی، روان‌ شناختی، مردم‌ شناختی، اجتماعی، هنری، ادبی، فلسفی و نشانه‌شناختی زبان توجه می‌کند.

به عبارتی می‌توان گفت زبان‌شناسی معاصر، حوزه‌های مطالعاتی بسیار گسترده‌ای را شامل می‌شود که توجه دانش پژوهان و دانشمندان گوناگونی را با ذائقه‌های علمی متنوعی به خود جلب نموده‌است.

در همین راستا، مطالعاتی مانند رابطه و تعامل بین زبان و ذهن، زبان و شناخت، زبان و رویکردهای فلسفی، زبان و قوه تعقل، زبان و منطق، دانش ذاتی، یادگیری زبان اول، کاربرد زبان و محیط زیست، زبان و قانون، زبان و هوش مصنوعی، زبان و فرهنگ، زبان و جامعه، زبان و تکامل انسان، زبان و سیاست، زبان و تفکر و دیگر نشانه‌های ارتباطی می‌توانند زیر مجموعه‌های رشته زبان شناسی تلقی شوند.

در همین راستا حوزه‌های بین‌رشته‌ای مانند جامعه‌شناسی زبان، روانشناسی زبان، عصب‌شناسی زبان، زبان‌شناسی قضایی، زبان‌شناسی بالینی، زبانشناسی تحلیلی، زبان‌شناسی آموزشی، زبان و منطق و زبان‎شناسی شناختی ظهور کرده و به فعالیت خود می پردازند.

[۱] Pāṇini

[۲] morphology

[۳] syntax

[۴] phonetics

[۵] phonology

[۶] Semantics

[۷] Pragmatics

[۸] Discourse analysis

[۹] Typology 

فاطمه سعادتپور

دانش‌آموخته زبان‌شناسی همگانی دانشگاه فردوسی مشهد

پژوهشگر علوم شناختی زبان

Previous «
Next »

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *